Transgenderwet — zelfidentificatie in Nederland

Sinds 2018 ligt er een wetsvoorstel om de deskundigenverklaring uit de Transgenderwet 2014 te schrappen. De Raad van State plaatste vraagtekens; Bureau Clara Wichmann ondersteunde de kritiek. Een juridische analyse.

Wat staat er nu

De Transgenderwet 2014 wijzigt artikel 28 Boek 1 BW. Hoofdvereisten voor wijziging van de geboorteakte:

Geboorteakte mag worden gewijzigd op verzoek van de persoon zelf.
Het verzoek moet vergezeld zijn van een deskundigenverklaring (psycholoog/psychiater met expertise).
Geen leeftijdsgrens (16+ zonder ouderlijke toestemming, onder 16 met).
De ambtenaar van de Burgerlijke Stand wijzigt op die basis.

In 2017 telde het CBS 1.241 wijzigingen onder deze wet; in 2023 5.834. De stijging volgt de internationale trend.

Wat het wetsvoorstel verandert

Het wetsvoorstel (Kamerstuk 35825) wil:

Schrappen van de deskundigenverklaring.
Invoeren van een wachttijd van 4 weken tussen aanvraag en formalisering.
Tweede bezoek aan de gemeente voor bevestiging.
Mogelijkheid van wijziging vanaf 16, zonder ouderlijke toestemming.
Eenmaal terugdraaien mogelijk; daarna alleen via rechter.

De Raad van State

Het advies van de Raad van State (8 mei 2021) leverde drie hoofdkritieken:

Wachttijd ontoereikend — vier weken biedt onvoldoende reflectietijd voor een onomkeerbare wijziging.
Misbruikbescherming ontbreekt — er is geen mechanisme om kwaadwillige aanvragen (bv. om aan zedendelicten-registratie te ontkomen) te detecteren.
Conflict met andere wetten — Wet gelijke behandeling, sportregels, statistiek. De wijziging van het Burgerlijk Wetboek heeft implicaties die niet zijn doorgewerkt.

De Memorie van Toelichting volgde het advies slechts beperkt. Op alle drie de punten werd "wij komen daarop terug" als antwoord gegeven.

Botsing met Equality Act

In april 2025 oordeelde het UK Supreme Court in For Women Scotland v Scottish Ministers dat "sex" in de Equality Act 2010 biologisch geslacht betekent — niet juridisch geslacht na transitie. Dat zou voor Nederland een aandachtspunt zijn: een nieuwe Nederlandse zelf-ID-wet schept een definitie die mogelijk niet aansluit op uitvoeringswetgeving (Wet gelijke behandeling, Wgb in sport, fiscale wetgeving).

Bureau Clara Wichmann heeft hierover een notitie gepubliceerd (2024): de wijziging van artikel 28 raakt minimaal achttien andere wetten waarin "geslacht" als categorie functioneert. Een geïntegreerde herziening ontbreekt.

Vergelijking met Europese wetgeving

Een snelle vergelijking per land:

Duitsland — Selbstbestimmungsgesetz (2024): zelfidentificatie, 18 maanden wachttijd.
Spanje — Ley Trans (2023): zelfidentificatie vanaf 16; 14-16 met ouderlijke toestemming.
Verenigd Koninkrijk — Gender Recognition Act (2004): nog steeds met deskundigheidsverklaring. Schotse zelf-ID-bill (2022) door Britse regering geblokkeerd.
Finland — wet 2023: zelfidentificatie volwassenen; deskundigheidsverklaring 16-18.
Frankrijk — rechterlijke procedure met versimpeld bewijs (2024).