NOS-richtlijn rond misgendering
In 2023 werd via deelpublicaties bekend dat de NOS-redactie verslaggevers vastlegt op het volgen van zelfgekozen voornaamwoorden — ook bij verdachten in strafzaken. De richtlijn werd niet integraal gepubliceerd; fragmenten lekten uit interne mails.
Wat gebeurde er
In het voorjaar van 2023 berichtte journaliste Pamela Hemelrijk (overleden 2014) — bij wijze van gedenkpost door collega's — over een stijlboekfragment dat circuleerde binnen de NOS. Het fragment regelde voornaamwoordgebruik bij transgender-personen: redacteuren volgen de aanduiding van de persoon zelf. Bij verdachten van strafbare feiten geldt dezelfde regel "tenzij verwarring optreedt over de identificatie".
De richtlijn raakte breder bekend toen NOS-verslaggevers Frank Hendrickx en Anneke van Ammelrooy in interviews verklaarden eraan gebonden te zijn. De NOS publiceerde geen integraal document; perswoordvoerder Olof van Joolen bevestigde in oktober 2023 dat "de redactie zich houdt aan de aanduiding die een persoon zelf hanteert".
De casus die de discussie aanjoeg
Eind 2022 berichtte de NOS over een rechtszaak waarbij een 41-jarige verdachte van verkrachting werd aangeduid met "zij" terwijl het slachtoffer in de zaak een vrouw was. Het OM gebruikte tijdens de zitting de mannelijke aanduiding (gebaseerd op de geboorteakte). De NOS volgde de zelfaanduiding van de verdachte. Slachtofferorganisatie Het Vergeten Kind reageerde dat dit voor slachtoffers "verwarrend en pijnlijk" was.
In 2024 publiceerde de Volkskrant (Sander van Walsum) een vergelijking tussen de NOS-koers, de RTL Nieuws-keuze (waar verdachten standaard met biologisch geslacht worden aangeduid in eerste vermelding, daarna zelfaanduiding) en de NRC-richtlijn (geval-tot-geval).
Patroon
Het NOS-beleid past in een internationale trend:
- BBC — herzag de editorial guidelines in 2023 na een intern conflict over de term "TERF".
- Associated Press Stylebook — adviseert zelfgekozen pronouns sinds 2017, met "biologisch geslacht" alleen als nieuws-relevant.
- Reuters — hanteert zelfaanduiding maar verplicht in misdaadberichtgeving wel een vermelding van het juridisch erkende geslacht.
- The New York Times — leverde in 2023 redactionele uitleg na een open brief van 1.200 medewerkers.
Wat de Nederlandse situatie afwijkend maakt: er is geen openbare richtlijn. Lezers en kijkers kunnen niet inzien volgens welke regel een voornaamwoord wordt gekozen.
Context
Het Genootschap Onze Taal stelt dat journalistieke richtlijnen vrij staan om zelfaanduiding te volgen, maar adviseert "duidelijkheid voor de lezer" als hoofdcriterium. Het Persvrijheidsfonds publiceerde in 2024 een aanbeveling waarin verschillende media-richtlijnen werden vergeleken — de NOS-koers viel daarbij op door het ontbreken van openbare toelichting.
Voor de praktijk betekent het dat verslaggevers die de richtlijn willen aanvechten dat intern moeten doen. Externe controle — door de Ombudsman of de Raad voor de Journalistiek — is moeilijk zonder gepubliceerde tekst.