Een denksport die toch kiest voor een gesloten categorie

Schaken kent geen spierkracht, geen longinhoud en geen explosiviteit. Toch voerde de wereldschaakbond FIDE in augustus 2023 beperkingen in voor transvrouwen in vrouwentoernooien. Dit besluit legt bloot waar een aparte vrouwencategorie in de sport eigenlijk voor bedoeld is: niet alleen het compenseren van fysiologisch verschil, maar ook het beschermen van de deelname van vrouwen in een omgeving waar zij sterk in de minderheid zijn.

Wat FIDE vastlegde

FIDE publiceerde 'Regulations for the Recognition of Transgender Players': spelers die officieel van man naar vrouw zijn omgezet kunnen geen recht op deelname aan FIDE-vrouwenevenementen claimen totdat de bond een definitief besluit neemt. De nationale bond dient een verzoek in met juridische documentatie; de FIDE Council beslist per geval met een analyseperiode van maximaal twee jaar. Vrouwentitels worden ingetrokken bij juridische omzetting naar man; in de open categorie behaalde titels behouden hun geldigheid.

Waarom de vrouwencategorie in schaken bestaat

Slechts ruwweg één op de tien spelers met een FIDE-rating is vrouw. Onderzoek van Bilalic en collega's (2009) concludeerde dat circa 96 procent van het prestatieverschil verklaard kan worden door verschil in deelnemersveld: meisjes haken vaker af, niet omdat ze minder begaafd zijn. De vrouwencategorie bestaat niet om een inferieure groep een podium te geven, maar om instroom en behoud van speelsters beleidsmatig te ondersteunen. Zonder definitie van wie daarin thuishoort, verliest de categorie haar functie.

Wat het schaakvoorbeeld het bredere debat leert

FIDE kon geen fysiologisch argument gebruiken en koos toch voor een beperking — wat aantoont dat de verdediging van de vrouwencategorie niet uitsluitend een biologische kwestie is. Wie vindt dat de tweede reden (deelname) op zichzelf geen categorie rechtvaardigt, moet consequent zijn en vrouwentoernooien in het schaken afschaffen. Vrijwel niemand wil dat. Het schaakbeleid maakt daarmee de categorievraag scherper dan fysiologische sportargumenten alleen ooit konden.