Blijft het biologische voordeel van een transvrouw bestaan na transitie?
Het is de aanname waarop jarenlang het toelatingsbeleid in de sport rustte: verlaag het testosteron van een transvrouw tot vrouwelijke waarden en het speelveld is weer gelijk. Het onderzoek dat sindsdien is gepubliceerd, laat een ander beeld zien. Hormoontherapie verandert het lichaam wel degelijk, maar een groot deel van het fysieke voordeel dat in de mannelijke puberteit is opgebouwd, blijft daarna bestaan. Dat is de reden dat steeds meer sportbonden niet langer naar het hormoonniveau kijken, maar naar de doorgemaakte puberteit.
Hoe groot is het verschil waar het om gaat?
In hun overzichtsartikel in het vakblad Sports Medicine zetten de onderzoekers Emma Hilton en Tommy Lundberg het uitgangspunt op een rij: het prestatieverschil tussen mannen en vrouwen bedraagt, afhankelijk van de sport, vaak tien tot vijftig procent. Het kleinst is het bij roeien, zwemmen en hardlopen, met ongeveer elf tot dertien procent; bij olympisch gewichtheffen loopt het op tot ruim dertig procent. De vraag is dus niet of er een voordeel is, maar hoeveel daarvan overblijft na het onderdrukken van testosteron.
Wat hormoontherapie wel verandert
Een deel van het lichaam reageert snel. Volgens het literatuuronderzoek van Joanna Harper en collega's in het British Journal of Sports Medicine, waarin vierentwintig studies zijn beoordeeld, bereikt het hemoglobinegehalte van transvrouwen al na ongeveer vier maanden waarden die bij vrouwen gebruikelijk zijn. Hilton en Lundberg noemen een daling van elf tot veertien procent. Ook spiermassa, spieroppervlak en kracht nemen af, maar veel minder: de gebruikelijke afname is na twaalf maanden ongeveer vijf procent.
Wat de studies over spierkracht laten zien
De Zweedse studie van Anna Wiik en collega's volgde elf ongetrainde transvrouwen gedurende twaalf maanden hormoonbehandeling. Het spiervolume van het bovenbeen nam met vijf procent af en de doorsnede van de quadriceps met vier procent, terwijl de spierkracht over het algemeen behouden bleef. Volgens Hilton en Lundberg bleven de onderzochte transvrouwen daarmee ongeveer vijftig procent sterker dan een referentiegroep van vrouwen.
Timothy Roberts en collega's bekeken de fitheidstesten van zesenveertig transvrouwen die bij de Amerikaanse luchtmacht met hormonen begonnen. Voor de behandeling deden zij in een minuut eenendertig procent meer push-ups en vijftien procent meer sit-ups dan hun vrouwelijke collega's, en liepen zij anderhalve mijl eenentwintig procent sneller. Na twee jaar feminiserende hormonen waren de verschillen bij push-ups en sit-ups verdwenen, maar liepen de transvrouwen nog altijd twaalf procent sneller. Harper en collega's komen tot een vergelijkbare slotsom: kracht, vetvrije massa en spieroppervlak nemen af, maar blijven ook na zesendertig maanden boven de waarden van vrouwen. Zij tekenen daarbij aan dat de gegevens over langere termijnen beperkt zijn.
Wat niet verandert: lengte en skelet
Naast spieren speelt de lichaamsbouw een rol, en die ligt na de puberteit vast. Hilton en Lundberg concluderen dat lengte en skeletkenmerken bij transvrouwen onveranderd blijven en dat de botmassa over ten minste vierentwintig maanden testosterononderdrukking behouden blijft. Geen hormoonbehandeling maakt een volwassen skelet korter of smaller. Over het hart is minder bekend: wat de behandeling doet met de maximale zuurstofopname, de grootte van de linkerhartkamer en het slagvolume is volgens de review nog niet onderzocht. Wel achten de auteurs het onwaarschijnlijk dat de daling van het hemoglobine het verschil in uithoudingsvermogen tussen mannen en vrouwen volledig dicht. Meer over dit onderdeel staat in ons artikel over botdichtheid en lichaamsbouw.
Waarom sportbonden de testosterongrens loslaten
Het Internationaal Olympisch Comité hanteerde lange tijd een grens van tien nanomol testosteron per liter, gedurende minstens twaalf maanden. Een hormoonwaarde meet echter alleen de situatie van vandaag, niet wat eerder is opgebouwd. World Rugby trok daar in oktober 2020 de consequentie uit: de bond raadt deelname van transvrouwen aan het internationale vrouwenrugby af, omdat veiligheid en eerlijkheid volgens de richtlijn op dit moment niet te waarborgen zijn en testosteronverlaging de fysieke voordelen niet volledig wegneemt. De zwembond FINA, nu World Aquatics, besloot in juni 2022 dat transvrouwen alleen in de vrouwencategorie mogen uitkomen als zij de mannelijke puberteit niet verder dan Tanner-stadium 2 hebben doorgemaakt. World Athletics sloot per 31 maart 2023 transvrouwen die de mannelijke puberteit hebben doorlopen uit van internationale vrouwenwedstrijden. Voorzitter Sebastian Coe zei daarbij dat eerlijkheid voor vrouwelijke atleten boven alle andere overwegingen moet gaan.
De kanttekeningen
Het onderzoek heeft grenzen, en die horen erbij. De meeste studies betreffen ongetrainde volwassenen en geen topsporters; Hilton en Lundberg schrijven zelf dat meer onderzoek onder atleten nodig is. Een recente meta-analyse in het British Journal of Sports Medicine komt tot een andere lezing en noemt de fysieke fitheid van transvrouwen en vrouwen vergelijkbaar, ondanks de grotere spiermassa van transvrouwen na een tot drie jaar hormoontherapie. Waarom die conclusie volgens critici niet uit de cijfers volgt, staat in de analyse van Gendersport.nl. Voor het beleid blijft de kernvraag dezelfde: hoeveel resterend voordeel is aanvaardbaar in een categorie die juist bestaat voor sporters zonder mannelijke puberteit? Hoe die vraag in de Verenigde Staten door wetgever en rechter is beantwoord, lees je in ons overzicht van de Amerikaanse wetgeving rond Title IX.
Bronnen
Hilton E.N. en Lundberg T.R., Transgender Women in the Female Category of Sport: Perspectives on Testosterone Suppression and Performance Advantage, Sports Medicine 51(2), 2021. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
Wiik A. e.a., Muscle Strength, Size, and Composition Following 12 Months of Gender-affirming Treatment in Transgender Individuals, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 105(3), 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
Roberts T.A., Smalley J. en Ahrendt D., Effect of gender affirming hormones on athletic performance in transwomen and transmen, British Journal of Sports Medicine 55(11), 2021. bjsm.bmj.com
Harper J. e.a., How does hormone transition in transgender women change body composition, muscle strength and haemoglobin?, British Journal of Sports Medicine 55(15), 2021. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
World Rugby, World Rugby approves updated transgender participation guidelines, 9 oktober 2020. world.rugby
Sport Resolutions, FINA bans transgender athletes from women's events, juni 2022. sportresolutions.com
World Athletics, persbericht over de besluiten van de Council, maart 2023. worldathletics.org
BMJ Group, Physical fitness of transgender and cisgender women is comparable, current evidence suggests. bmjgroup.com
Redactie Gendersport.nl, Blijft het biologische voordeel van een transvrouw bestaan na transitie? gendersport.nl
Veelgestelde vragen
Verdwijnt het krachtvoordeel van een transvrouw als het testosteron eenmaal op vrouwelijk niveau ligt?
Niet volledig. In de studie van Wiik nam het spiervolume na twaalf maanden hormoonbehandeling met ongeveer vijf procent af, terwijl de spierkracht behouden bleef. Roberts vond na twee jaar nog een twaalf procent snellere looptijd, en volgens het literatuuronderzoek van Harper blijven kracht en spiermassa ook na zesendertig maanden boven de waarden van vrouwen.
Welke lichaamskenmerken veranderen niet door hormoontherapie?
Lengte en skeletkenmerken liggen na de puberteit vast en blijven volgens de review van Hilton en Lundberg onveranderd; ook de botmassa blijft over ten minste twee jaar behouden. Wat hormoontherapie doet met de grootte van het hart en het slagvolume is volgens dezelfde review nog niet onderzocht.
Waarom kijken sportbonden nu naar de doorgemaakte puberteit in plaats van naar het testosteronniveau?
Een testosterondrempel meet alleen het huidige hormoonniveau en niet de structurele voordelen die daarvoor al zijn opgebouwd. World Aquatics en World Athletics laten transvrouwen die de mannelijke puberteit hebben doorgemaakt daarom niet meer toe tot de internationale vrouwencategorie; World Rugby raadt deelname aan het internationale vrouwenrugby af omdat testosteronverlaging de fysieke voordelen niet volledig wegneemt.